Κατερίνα Σιδερή: Ο «παράδεισος» που κινδυνεύει χωρίς νερό. Ο αγώνας των κατοίκων της ορεινής Νάξου
Συνέντευξη στον Λάμπρο Δεμερτζή
Μια δράση που ξεκίνησε με άξονα την ανταλλαγή παραδοσιακών σπόρων στην ορεινή Νάξο, εξελίχθηκε σε έναν ευρύτερο προβληματισμό και εποικοδομητικό διάλογο για το μέλλον της αγροτικής ζωής στο νησί και κυρίως για το κρίσιμο ζήτημα της επάρκειας και διαχείρισης του νερού.
Στην Κωμιακή, η πρωτοβουλία του Πολιτιστικού και Περιβαλλοντικού Συλλόγου Γυναικών Νάξου, σε συνεργασία με τον Σύλλογο Γυναικών Κωμιακής και το Πνευματικό Κέντρο Κορωνίδας, συγκέντρωσε καλλιεργητές, φορείς και κατοίκους με θέμα συζήτησης τη διατήρηση των τοπικών ποικιλιών, την καλλιέργεια, τη σπορά και τη διατήρηση των παραδοσιακών πρακτικών, όμως το κυρίαρχο θέμα που αναδείχθηκε ήταν η ανάγκη για ορθολογική διαχείριση του νερού της βροχής και η απουσία ουσιαστικών έργων συγκράτησής του.
Η Εκπρόσωπος του Πολιτιστικού και Περιβαλλοντικού Συλλόγου Γυναικών Νάξου κα Κατερίνα Σιδερή, μιλώντας στην εφημερίδα «Κυκλαδική», ανέφερε ότι η εκδήλωση κατέληξε σε κοινή διαπίστωση: ότι απαιτείται συντονισμένη δράση, καταγραφή προτάσεων και διεκδίκηση λύσεων τόσο προς την Πολιτεία όσο και σε τοπικό επίπεδο, με στόχο τη διασφάλιση της αγροτικής συνέχειας της ορεινής Νάξου.
Σε μια περίοδο που η Νάξος προσελκύει ολοένα και περισσότερους ανθρώπους που επιθυμούν να επιστρέψουν στην αυθεντικότητα της υπαίθρου, επισημαίνει η κα Σιδερή, οι κάτοικοι της ορεινής ζώνης εκπέμπουν σήμα κινδύνου: η έλλειψη νερού απειλεί άμεσα την καλλιέργεια, την παραγωγή και τελικά την ίδια την παραμονή τους στον τόπο τους. Η Νάξος μπορεί να παραμείνει ένας τόπος που κρατά ανθρώπους — ή να ξαναφέρει πίσω όσους θέλουν να επιστρέψουν;
Η επάρκεια νερού, όπως αναδεικνύεται μέσα από τη συζήτηση, δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα. Είναι όρος επιβίωσης για την αγροτική παραγωγή, για τη μόνιμη κατοίκηση στα ορεινά χωριά, ακόμη και για εκείνους τους νεότερους ανθρώπους που αναζητούν μια επιστροφή στη γη και στη γνησιότητα.
Η ανταλλαγή σπόρων και οι καλλιέργειες στη Νάξο
Η αφετηρία ήταν η καθιερωμένη εκδήλωση με θέμα την ανταλλαγή σπόρων και τις καλλιέργειες στη Νάξο, όμως πολύ γρήγορα η συζήτηση μετατοπίστηκε εκεί όπου συγκλίνουν σήμερα οι μεγαλύτερες ανησυχίες της ορεινής Νάξου.
Η Κατερίνα Σιδερή εξηγεί:
«Η δράση πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού και Περιβαλλοντικού Συλλόγου Γυναικών Νάξου, σε συνεργασία με τον Σύλλογο Γυναικών της Κωμιακής, το Πνευματικό Κέντρο Κορωνίδας και την Κοινότητα. Σε κάθε δράση που κάνουμε, σε όποιο σημείο είμαστε, θέλουμε να δραστηριοποιούνται μαζί μας και να βοηθούν και οι τοπικοί φορείς, και αυτό έγινε και πάλι.
Η γιορτή ανταλλαγής σπόρων γίνεται κάθε χρόνο. Το κάνουμε εδώ και πάρα πολλά χρόνια- με μία μικρή διακοπή την περίοδο του κορονοϊού- προσπαθώντας με κάθε τρόπο να διατηρήσουμε τις τοπικές μας ποικιλίες. Η γιορτή γίνεται συνήθως σε Κεντρική ή Ορεινή Νάξο γιατί αφενός εκεί υπάρχουν οι καλλιεργητές, οι αγνοί που θα μας δώσουν καλούς σπόρους – γιατί αν βάλεις κάποιο σπόρο δίπλα σε ένα υβρίδιο, ή κοντά σε κάποιες άλλες καλλιέργειες με φυτοφάρμακα, δεν θα πάρεις σπόρο καλό μετά -και αφετέρου γιατί έρχονται άνθρωποι ευαισθητοποιημένοι, που θα τους χρησιμοποιήσουν με σεβασμό και θα παράξουν ένα καλό αποτέλεσμα».
«Δεν έχουμε νερό» — η εικόνα στην ορεινή Νάξο
Η κα Σιδερή σημειώνει πως το ζήτημα της επάρκειας του νερού αναδύθηκε φυσικά, μέσα από τη συζήτηση για τη δυνατότητα να καλλιεργεί κανείς και την αγωνία για την επιβίωσή της.
«Δυστυχώς, τα τελευταία χρόνια το βλέπουμε όλοι ότι δεν έχουμε νερό. Το νερό που καταναλώνουμε στα πεδινά είναι ελάχιστο, στα ορεινά ακόμη λιγότερο. Η πόλη συντηρείται με τις αφαλατώσεις. Οι καλλιεργητές και ιδίως οι μικροκαλλιεργητές αντιμετωπίζουν ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα.
Υπάρχουν χωριά στην ορεινή Νάξο — για παράδειγμα η Μέση — που είχε μια περιοχή που όπου φύτευαν οι περισσότεροι κάτοικοι και τους συντηρούσαν. Εδώ και 3-4 χρόνια δεν υπάρχει εκεί νερό. Έχουν σταματήσει οι καλλιέργειες. Το ίδιο αντιμετωπίζουν και στην Κωμιακή και σε άλλα χωριά».
Η εικόνα, όπως περιγράφεται, δεν αφορά μόνο έλλειψη. Αφορά απώλεια παραγωγικής συνέχειας.
Όταν απειλούνται οι καλλιέργειες, απειλείται ο τόπος
Σκεφτείτε ότι ακόμη και τα πολιτικά (τα γύφτικα) φασόλια που είναι τόσο γνωστά για τη νοστιμιά τους που παράγονται κυρίως στην Κωμιακή, φέτος δεν είχαν ούτε σπόρο και μας έφεραν περσινούς σπόρους. Και η παραγωγή πατάτας έχει παρουσιάσει σημαντική μείωση τα τελευταία χρόνια».
Για την ίδια, αυτό δεν είναι απλώς μείωση παραγωγής.
«Είναι απειλή για την αγροτική ζωή της Νάξου».
Και εκεί ακριβώς, η κουβέντα περνά από τη διαπίστωση στις λύσεις.
Συγκράτηση νερού, αναβαθμίδες και τοπικές παρεμβάσεις
Η εκδήλωση δεν έμεινε στη διαπίστωση του προβλήματος.
«Τη γιορτή ανταλλαγής σπόρων συνήθως τη συνδυάζουμε και με άλλες δράσεις σχετικές, δηλαδή με συμβουλές γύρω από τη σπορά, με το πώς να συλλέξεις τον σπόρο, πως να τον συντηρήσεις, πως να τον φυτέψεις. Βασικό είναι πώς θα τον ποτίσεις για να φυτρώσει. Φέτος ενώ είχαμε λίγο παραπάνω νερό, δεν πότισε καλά την γη, δεν τροφοδότησε τον υδροφόρο ορίζοντα όσο έπρεπε, ήταν επιφανειακό ίσα ίσα για να βγει το χόρτο.
Γι’ αυτόν τον λόγο σκοπός μας ήταν να συζητήσουμε για τη συγκράτηση του νερού. Αυτό το ελάχιστο νερό που πέφτει να μην πηγαίνει στη θάλασσα, να μην πηγαίνει χαμένο. Να δούμε πώς θα συγκρατηθεί.
Μαζευτήκαμε λοιπόν στην εκδήλωση καλλιεργητές, πλειάδα ανθρώπων ευαισθητοποιημένοι, εκπρόσωποι φορέων για να κουβεντιάσουμε αυτό το θέμα.
Ακούστηκαν πάρα πολλές απόψεις, ακούστηκαν ιστορίες για το πόσο σέβονταν οι παλαιότεροι το νερό, τις ξερολιθιές, τα κτήματα, και η αλήθεια είναι ότι τα έχουμε εγκαταλείψει σχεδόν όλα αυτά. Ακούστηκε όλη αυτή η αγωνία για το τι θα κάνουμε και ότι η πολιτεία μας έχει σχεδόν εγκαταλείψει».
«Αν δεν μπορώ να καλλιεργήσω, γιατί να μείνω εδώ;»
Ιδιαίτερη ανησυχία προκάλεσαν οι τοποθετήσεις κατοίκων που συνέδεσαν άμεσα την έλλειψη νερού με την εγκατάλειψη της υπαίθρου.
«Πολλοί είπαν: αν δεν έχω να καλλιεργήσω, γιατί να μένω εδώ; Δεν θέλω να γίνω γκαρσόνι, θα φύγω.
Αυτό, όπως προκύπτει, συνδέεται με ένα ευρύτερο υπαρξιακό ερώτημα για το μέλλον της ορεινής Νάξου.
Και εκεί καταλήξαμε ότι πρέπει οπωσδήποτε να βρεθεί λύση. Πρέπει να πιέσουμε τις αρχές να δουν τη Νάξο σφαιρικά, να δουν και όλους αυτούς που αγωνίζονται με τη γη.
Κάποιες λύσεις και σκέψεις που κατατέθηκαν είναι οι αναβαθμίδες, τα έργα ανάσχεσης — όπως αυτά που είχε προωθήσει ο Μανώλης Γλέζος ως πρωτεργάτης στην Απείρανθο — καθώς και μικρές δεξαμενές δίπλα στα ρέματα».
Υπόμνημα προς την Πολιτεία και επόμενα βήματα
Αποφασίστηκε η σύνταξη κοινού υπομνήματος από φορείς και συλλόγους, το οποίο θα κατατεθεί στις αρμόδιες αρχές.
Παράλληλα, εξετάζονται και τοπικές παρεμβάσεις σε μικρά ρέματα, σε συνεργασία με Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και αρμόδιες υπηρεσίες.
«Είπαμε ότι δεν θα το αφήσουμε, ότι θα υπάρξει συνέχεια», αναφέρει η κα Σιδερή, και προσθέτει «δεν έγινε αυτή η συζήτηση για να τελειώσει εκεί. Συμφωνήσαμε να συλλέξουμε όλες αυτές τις απόψεις το επόμενο χρονικό διάστημα και άμεσα να διαμορφώσουμε ένα υπόμνημα, όλοι μαζί — οι φορείς, οι τοπικές κοινότητες, οι σύλλογοι — και να το καταθέσουμε στις αρμόδιες αρχές.
Πέρα από αυτό, κοιτάμε και τι μπορούμε να κάνουμε μόνοι μας. Προσπαθούμε τώρα να δούμε σε τι καθεστώς βρίσκονται τα ρέματα, γιατί δεν μιλάμε για παρεμβάσεις στα κεντρικά ρέματα, αλλά στα παραπλεύρως, σε αυτά τα μικρά όπου συνήθως κατεβαίνει το νερό και δημιουργεί τους λογγούς για να ποτίζουν.
Μιλήσαμε και συνεχίζουμε να μιλάμε με τους αρμόδιους από την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, με τη Διεύθυνση Δασών και το Δασονομείο, ώστε να δούμε ποιος μπορεί να μας βοηθήσει και πώς μπορούμε να κινηθούμε νόμιμα. Δεν θα πάμε αυθαίρετα να πούμε “ήρθαμε να χτίσουμε, ήρθαμε να σκάψουμε”.
Στην εκδήλωση υπήρχε και εκπρόσωπος από το Κέντρο Μεσογειακής Πληροφόρησης. Βρέθηκαν αυτές τις ημέρες στη Νάξο για ένα πρόγραμμα σχετικό με το νερό και, με την ευκαιρία, ήρθαν να παρακολουθήσουν για να πάρουν τον παλμό των κατοίκων και των φορέων, και υποσχέθηκαν να μας βοηθήσουν.
Περιβαλλοντολόγοι επίσης δήλωσαν πρόθυμοι να συμβάλουν, αν χρειαστούν περιβαλλοντικές μελέτες. Πιστεύω ότι, αν το συνεχίσουμε, είναι πάρα πολλοί εκείνοι που μπορούν να βρεθούν και να συνεργαστούν ώστε να γίνει κάτι ουσιαστικό. Οι κάτοικοι και οι καλλιεργητές είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν ακόμη και στο χτίσιμο των αναβαθμίδων.»
Προσδοκίες από την Πολιτεία — αλλά και επιμονή των κατοίκων
«Πιστεύω ότι θα υπάρξει ενδιαφέρον και ανταπόκριση— γιατί οι κάτοικοι είναι αποφασισμένοι να διεκδικήσουν αυτό το κομμάτι γης που τους ανήκει και να πετύχουν. Οι κάτοικοι που έχουν μείνει στα ορεινά χωριά πραγματικά είναι αποφασισμένοι να μείνουν.
Πρέπει βέβαια να τους βοηθήσουμε, αλλά θέλουν και οι ίδιοι να βάλουν το λιθαράκι τους ώστε κάτι να γίνει. Δεν έχουν αφεθεί, και αλίμονο αν αφεθούν.
Η Νάξος που θέλει να κρατήσει — και να ξαναφέρει ανθρώπους
Η Κατερίνα Σιδερή υπογραμμίζει ότι υπάρχει ζωντανό ενδιαφέρον επιστροφής.
Αυτό που επιδιώκουμε είναι ο παράδεισος της Νάξου να συνεχίσει να είναι παράδεισος
«Αυτό που επιδιώκουμε είναι ο παράδεισος της Νάξου να συνεχίσει να είναι παράδεισος και να έρθουν και άλλοι. Είναι πάρα πολλοί αυτοί που θέλουν να μείνουν μόνιμα και πολλές φορές λένε: “αν υπάρχουν οι προδιαγραφές, θα μείνω· αν έχω κάπως να ζήσω, θα μείνω”.
Το νερό, λοιπόν, δεν είναι ο πρωταρχικός παράγοντας για να ζήσει κάποιος;
Αυτό που κάνουμε με τους σπόρους όλα αυτά τα χρόνια — το έχουμε κάνει σε διάφορα χωριά — δείχνει ότι κάθε χρόνο έρχονται και καινούργιοι, νέοι άνθρωποι που αναζητούν τη γνησιότητα.
Θέλουν αυτό που τρώνε να ξέρουν ότι το φύτεψαν οι ίδιοι, ότι είναι αγνό, ότι βγήκε από τα χέρια τους. Είναι μεγάλη χαρά να καλλιεργείς και να παίρνεις τον καρπό του κόπου σου, αλλά και να γεύεσαι τη νοστιμιά που έχει αυτός ο καρπός, για σένα και για τα παιδιά σου.
Νέοι άνθρωποι ενδιαφέρονται και ασχολούνται, όχι επαγγελματικά, αλλά για το σπίτι τους, έχοντας ένα μικρό μπαξεδάκι, όπως το έλεγαν παλιά.
Αλλά δεν πρέπει όλοι αυτοί να βοηθηθούν; Δεν πρέπει να τους προσφέρουμε αυτό το αγαθό του νερού;»
Η συζήτηση στην Κωμιακή δεν αφορούσε μόνο το νερό. Αφορούσε το αν η Νάξος θα μπορέσει να κρατήσει ζωντανή την αγροτική της βάση, να κρατήσει τους κατοίκους της, αλλά και να δώσει προοπτική σε όσους επιθυμούν να επιστρέψουν.
Και αν ένα συμπέρασμα αναδείχθηκε καθαρά, είναι ότι για να μείνει «παράδεισος» ο τόπος, η πρώτη προϋπόθεση δεν είναι άλλη από το αυτονόητο: να υπάρχει νερό.
